Uitdagende dimensies van bruikbare kennis: legitimiteit, geloofwaardigheid en onzekerheid

Het gebruik van kennis om verandering teweeg te brengen is een centraal punt van zorg in het hedendaagse publieke leven en de politiek. Toenemende milieuconflicten, eco-sociale crises en de huidige “crisis van de waarheid” kruisen politieke polarisatie en wijdverbreide desinformatie. Hierdoor wordt de effectiviteit van bruikbare kennis uit burgerwetenschapsprojecten (CS) steeds afhankelijker van legitimiteit. Legitimiteit gaat verder dan traditionele maatstaven zoals data-nauwkeurigheid, consistentie, toegankelijkheid of tijdigheid. In plaats daarvan ontstaat het uit de wisselwerking tussen technische, ethische, sociale en politieke factoren. 

STS-wetenschapper Noortje Marres (2018) benadrukt dat het concept “feit” evolueert in de hedendaagse samenlevingen. In een tijdperk van post-truth is het herstellen van autoriteit alleen onvoldoende om de rol van feiten in het publieke debat te waarborgen. Kennisdemocratie vereist daarentegen dat de experimentele validatie van kennis plaatsvindt in het publieke domein, waardoor waarheidsclaims kunnen worden beoordeeld via gedeelde betrokkenheid in plaats van via hiërarchische autoriteit. Deze benadering daagt conventionele normen uit en erkent dat validatie louter op basis van autoriteit bestaande machtsongelijkheden kan reproduceren, waarbij sommige kennis wordt gelegitimeerd terwijl andere perspectieven worden gemarginaliseerd. 

Het concept van cognitieve rechtvaardigheid (Visvanathan, 2005) kaart deze onbalans aan door de dominantie van westerse wetenschappelijke kennis te belichten. Het pleit voor de erkenning van diverse manieren van weten, inclusief lokale, inheemse en ervaringsgerichte kennissystemen. Op vergelijkbare wijze vraagt het idee van getuigenis-onrechtvaardigheid (testimonial injustice; Fricker, 2007) aandacht voor hoe geloofwaardigheid op onredelijke wijze kan worden gedegradeerd door vooroordelen op basis van identiteit, waardoor bepaalde stemmen worden uitgesloten van kennisproductie. Voortbouwend op deze ideeën stelt Barbara Allen (2018) kennisrechtvaardigheid voor. Dit streeft ernaar te waarborgen dat gemarginaliseerde gemeenschappen toegang hebben tot en deelnemen aan de co-productie van relevante wetenschappelijke en technische kennis. Het produceren van rigoureuze, lokaal relevante wetenschap samen met de betrokken gemeenschappen versterkt hun claims en geeft burgers meer macht tegenover machtige institutionele of zakelijke actoren. 

 Naast legitimiteit en geloofwaardigheid is onzekerheid een andere bepalende dimensie van toepasbare kennis (actionable knowledge). Het concept van post-normale wetenschap (Funtowicz & Ravetz, 1993) erkent dat onzekerheid inherent is aan complexe kwesties met grote belangen en uiteenlopende waarden, vooral in de context van milieu en gezondheid. Post-normale situaties worden gekenmerkt door: 

• Onzekere feiten – geen enkele wetenschappelijke test is perfect; fouten zijn onvermijdelijk en interpretaties zijn afhankelijk van de beleidscontext. 

• Conflicterende waarden – actoren wegen duurzaamheid en sociale factoren verschillend, wat leidt tot betwiste prioriteiten. 

• Grote belangen – beslissingen hebben aanzienlijke gevolgen voor gemeenschappen, ecosystemen en de koers van het beleid. 

• Urgentie – tijdige beslissingen zijn noodzakelijk zonder de problemen te verergeren of kansen te missen. 

In plaats van onzekerheid te negeren, stelt post-normale wetenschap uitgebreide peergemeenschappen (extended peer communities; Battaglia et al., 2009) voor om een bredere kring van belanghebbenden te betrekken bij de evaluatie van kennis. Deze gemeenschappen – waaronder burgerjury’s, focusgroepen of consensuspanels – maken het mogelijk dat meervoudige perspectieven bijdragen aan de kennisproductie, wat garandeert dat deze maatschappelijk robuust en relevant is. 

Zowel Marres’ concept van kennisdemocratie als de benadering van post-normale wetenschap komen samen in het principe van publieke en meervoudige legitimiteit. Deze kaders erkennen wetenschap als contextueel, waardegevoelig en inherent complex, waarmee ze afstand nemen van het idee van objectieve, waardevrije kennis. 

Een van de belangrijkste sterktes van toepasbare kennis in Citizen Science (burgerwetenschap) is het potentieel om beleidsvorming en regelgeving te beïnvloeden. Dit potentieel wordt echter vaak uitgedaagd door een centraal probleem: onzekerheid. Beleidsmakers zoeken over het algemeen naar gegevens met een hoge mate van zekerheid (Durham et al., 2014), terwijl kennis die samen met of door burgers is geproduceerd, meerdere lagen van ambiguïteit kan bevatten. Scepticisme ontstaat vaak door zorgen over de datakwaliteit. 

Toch is wat als “kwaliteit” wordt beschouwd niet voor alle belanghebbenden hetzelfde. Het kan bijvoorbeeld staan voor validiteit, consistentie, nauwkeurigheid, volledigheid, tijdigheid of het naleven van standaarden (Balázs et al., 2021). Om deze zorgen weg te nemen, hebben onderzoekers verschillende sociotechnische strategieën ontwikkeld om de geloofwaardigheid te vergroten: 

• Peer-verificatie (beoordeling door gekwalificeerde gelijken binnen het vakgebied). 

• Expert-verificatie (validatie door aangewezen experts). 

• Automatische kwaliteitsbeoordeling (software of op AI gebaseerde tools). 

• Modelgebaseerde beoordelingen (een combinatie van expert-oordeel en algoritmische filters). 

Onzekerheid staat ook centraal wanneer door burgerwetenschap gegenereerde kennis wordt gebruikt in juridische geschillen. Brett (2017) onderzocht de rol van data uit watermonitoring door vrijwilligers in Florida. Hoewel de Environmental Protection Agency (EPA) dergelijke gegevens geleidelijk accepteerde onder de Clean Water Act, waren rechtbanken sceptischer – voornamelijk vanwege twijfels over de “expertise” van burgerwetenschappers. Brett betoogde dat burgers, wanneer zij methodologische strengheid en langdurige betrokkenheid tonen, inderdaad als experts kunnen worden aangemerkt onder bepaalde juridische normen. 

Een krachtig voorbeeld hiervan is de Formosa-zaak (Berti Suman & Schade, 2021). In 2019 klaagden bewoners en vissers in San Antonio Bay (Texas) de Formosa Plastic Corporation aan wegens overtreding van de Clean Water Act. Hun bewijsmateriaal – 12.000 foto’s en video’s van vervuiling die gedurende jaren waren verzameld – werd door de rechtbank geaccepteerd. Ondersteund door getuigenissen van deskundigen bleek deze door burgers geproduceerde dataset doorslaggevend, wat leidde tot een juridische overwinning. Hier veranderde eenvoudige, systematische en aanhoudende monitoring de onzekerheid in een sterke zaak voor rechtvaardigheid. 

Deze voorbeelden benadrukken dat onzekerheid niet louter een beperking is; het is een transversale factor die de impact van bruikbare kennis vormgeeft. Het kan worden aangepakt door strategieën die de geloofwaardigheid versterken, maar het moet ook worden begrepen, gecommuniceerd en omarmd. 

In dit opzicht zijn inzichten uit milieu- en gezondheidsgeletterdheid (EH-literacy) nuttig. Onderzoek toont aan dat niet-experts vaak worstelen met onzekerheid .waarbij zij de voorkeur geven aan absolute verklaringen die de risicoperceptie kunnen vertekenen (Bonaccorsi & Lorini, 2021). Het vermogen om met onzekerheid om te gaan hangt af van eerdere ervaringen, de emotionele context, de mate van betrokkenheid en de perceptie van risico. Effectieve communicatie over onzekerheid vereist daarom de ontwikkeling van zowel cognitieve als sociale vaardigheden, waarbij vertrouwen wordt opgebouwd zonder belanghebbenden te desoriënteren. 

Epidemioloog Liliana Cori (2021) suggereert, op basis van haar ervaring met burgerwetenschapsprojecten in Italië, het stimuleren van een “gevoeligheid voor onzekerheid” via participatieve activiteiten zoals seminars en dialogen met belanghebbenden. Belangrijk is dat onzekerheid niet moet worden gecommuniceerd via een verticaal model van kennisoverdracht, waarbij experts kennis “leveren” aan een passief publiek. In plaats daarvan benadrukt Cori, in navolging van Functowicz en Ravetz’ (1993) concept van post-normale wetenschap, een horizontale, dialogische benadering: transparant, inclusief en circulair. 

Door burgers en instituten op deze manier te betrekken, wordt onzekerheid niet langer een obstakel, maar een bron voor vertrouwen, co-productie van kennis en verbeterde besluitvorming. Verre van het ondermijnen van de geloofwaardigheid, kan het omarmen van onzekerheid zowel de wetenschappelijke als de maatschappelijke impact van Citizen Science versterken. 

Samenvattend: om effectief te zijn in complexe situaties, moet toepasbare kennis maatschappelijk robuust zijn: 

• Meervoudig geproduceerd, door diverse perspectieven en ervaringen te integreren. 

• Contextgevoelig, afgestemd op de lokale realiteit en sociaal-politieke dynamiek. 

• Expliciet in haar waarden, met erkenning van conflicten en afwegingen (trade-offs). 

• In staat om onzekerheid onder ogen te zien en te beheersen, in plaats van deze te negeren. 

Door aandacht te besteden aan legitimiteit, geloofwaardigheid en onzekerheid, kan Citizen Science ervoor zorgen dat kennis niet alleen wordt geproduceerd, maar ook wordt vertrouwd, relevant is en in staat is om betekenisvolle verandering teweeg te brengen. 

Referenties

Allen, B. L. (2018). Strongly participatory science and knowledge justice in an environmentally contested region. Science, Technology, & Human Values. https://doi.org/10.1177/0162243918758380

Balázs, B., Mooney, P., Nováková, E., Bastin, L., & Jokar Arsanjani, J. (2021). Data quality in citizen science. In K. Vohland et al. (Eds.), The science of citizen science (pp. 123–138). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-58278-4_8

Battaglia, R. (2021). Diritti di cittadinanza scientifica. In A. Cori et al. (Eds.), Comunicare ambiente e salute. Aree inquinate e cambiamenti climatici in tempi di pandemia. Edizioni ETS.

Berti Suman, A., & Schade, S. (2021). The Formosa case: A step forward on the acceptance of citizen-collected evidence in environmental litigation? Citizen Science: Theory and Practice, 6(1), 16, 1–13. https://doi.org/10.5334/cstp.367

Bonaccorsi, G., & Lorini, C. (2021). L’alfabetizzazione sanitaria e la comunicazione dell’incertezza. In A. Cori et al. (Eds.), Comunicare ambiente e salute. Aree inquinate e cambiamenti climatici in tempi di pandemia. Edizioni ETS.

Brett, A. E. (2017). Putting the public on trial: Can citizen science data be used in litigation and regulation? Villanova Environmental Law Journal, 28, 163–190. https://digitalcommons.law.villanova.edu/elj/vol28/iss2/1

Cori, L. (2021). Cittadini e scienza, dalla consultazione alla coproduzione. In A. Cori et al. (Eds.), Comunicare ambiente e salute. Aree inquinate e cambiamenti climatici in tempi di pandemia. Edizioni ETS.

Durham, E., Baker, H., Smith, M., Moore, E., & Morgan, V. (2014). The BiodivERsA stakeholder engagement handbook. BiodivERsA. Paris.

Fricker, M. (2007). Epistemic injustice: Power and the ethics of knowing. Oxford University Press.

Funtowicz, S., & Ravetz, J. R. (2003). Post-normal science. Institute for the Protection and Security of the Citizen (IPSC), European Commission – Joint Research Centre (EC-JRC), TP 268. Research Methods Consultancy.

Marres, N. (2018). Why we can’t have our facts back. Engaging Science, Technology, and Society, 4, 423–443. https://doi.org/10.17351/ests2018.179

Visvanathan, S. (2005). Knowledge, justice and democracy. In M. Leach, I. Scoones, & B. Wynne (Eds.), Science and citizens: Globalization and the challenge of engagement (pp. 83–94). Zed Books.