Trudny wymiar praktycznej wiedzy: legitymacja, wiarygodność i niepewność

Wykorzystanie wiedzy do wprowadzania zmian jest kluczową kwestią we współczesnym życiu publicznym i polityce. Nasilające się konflikty środowiskowe, kryzysy ekologiczno-społeczne i obecny „kryzys prawdy” krzyżują się z polaryzacją polityczną i powszechną dezinformacją, sprawiając, że skuteczność wiedzy praktycznej pochodzącej z projektów nauki obywatelskej (NO) w coraz większym stopniu zależy od jej legitymizacji. Legitymizacja wykręca się poza tradycyjne miary, takie jak dokładność danych, spójność, dostępność czy aktualność. Wynika ona raczej z wzajemnego oddziaływania czynników technicznych, etycznych, społecznych i politycznych. 

Badaczka STS Noortje Marres (2018) podkreśla, że koncepcja „faktu” ulega ciągłym zmianom we współczesnych społeczeństwach. W epoce postprawdy samo przywrócenie autorytetu nie wystarczy, aby zapewnić faktom odpowiednią rolę w debacie publicznej. Demokracja oparta na wiedzy wymaga natomiast, aby eksperymentalna weryfikacja wiedzy odbywała się w domenie publicznej, umożliwiając ocenę twierdzeń dotyczących prawdy poprzez wspólne zaangażowanie, a nie hierarchiczny autorytet. Podejście to podważa konwencjonalne normy i uznaje, że sama weryfikacja oparta na autorytecie może reprodukować istniejącą nierównowagę sił, legitymizując niektóre rodzaje wiedzy, a marginalizując inne perspektywy. 

Koncepcja sprawiedliwości poznawczej (Visvanathan, 2005) odnosi się do tej nierównowagi, podkreślając dominację zachodniej wiedzy naukowej i opowiadając się za uznaniem różnorodnych sposobów poznawania, w tym lokalnych, rdzennych i empirycznych systemów wiedzy. Podobnie idea niesprawiedliwości świadectwa (Fricker, 2007) zwraca uwagę na to, jak wiarygodność może być niesprawiedliwie obniżana z powodu uprzedzeń związanych z tożsamością, wykluczając niektóre głosy z procesu tworzenia wiedzy. Opierając się na tych ideach, Barbara Allen (2018) proponuje koncepcję sprawiedliwości wiedzy, która ma na celu zapewnienie marginalizowanym społecznościom dostępu do odpowiedniej wiedzy naukowej i technicznej oraz udziału w jej współtworzeniu. Tworzenie rzetelnej, dostosowanej do lokalnych warunków nauki we współpracy z zainteresowanymi społecznościami wzmacnia argumenty i daje obywatelom większą siłę w starciu z potężnymi instytucjami lub korporacjami. 

Obok legitymizacji i wiarygodności, kolejnym istotnym wymiarem wiedzy praktycznej jest niepewność. Koncepcja nauki postnormalnej (Functowicz & Ravetz, 1993) uznaje, że niepewność jest nieodłącznym elementem złożonych, ważnych i wartościowanychi kwestii, zwłaszcza w kontekście środowiska i zdrowia. Sytuacje postnormalne charakteryzują się: 

• Niepewne fakty – żadne badania naukowe nie są idealne; błędy są nieuniknione, a interpretacje zależą od kontekstu politycznego. 

• Sprzeczne wartości – podmioty różnie oceniają zrównoważony rozwój i czynniki społeczne, co powoduje spory dotyczące priorytetów. 

• Wysoka stawka – decyzje mają znaczące konsekwencje dla społeczności, ekosystemów i kierunków polityki. 

• Pilność – konieczne jest podejmowanie decyzji w odpowiednim czasie, bez pogłębiania problemów lub marnowania okazji. 

Zamiast lekceważyć niepewność, nauka postnormalna proponuje tworzenie rozbudowanych społeczności rówieśniczych (Battaglia et al., 2009), które angażują szerokie grono osób zainteresowanych oceną wiedzy. Społeczności te, w tym komisje obywatelskie, grupy fokusowe lub panele konsultacyjne, pozwalają na uwzględnienie wielu perspektyw w procesie tworzenia wiedzy, zapewniając jej społeczny charakter i znaczenie. 

Konsept demokracji wiedzy Marresa oraz podejście postnormalnej nauki zbiegają się w kwestii zasady publicznej i pluralistycznej legitymizacji. Ramy te uznają naukę za kontekstualną, wrażliwą na wartości i z natury złożoną, odchodząc od pojęcia wiedzy obiektywnej i wolnej od wartości. 

Jedną z głównych zalet wiedzy praktycznej w nauce obywatelskiej (NO) jest jej potencjał wpływania na kształtowanie polityki i regulacje prawne. Potencjał ten jest jednak często podważany przez kluczową kwestię: niepewność. Działacze polityczni zazwyczaj poszukują danych o wysokim stopniu pewności (Durham et al., 2014), podczas gdy wiedza współtworzona z obywatelami lub przez nich może charakteryzować się wieloma warstwami niejasności. Sceptycyzm często wynika z obaw dotyczących jakości danych. 

Jednak to, co uznaje się za „jakość”, nie jest takie samo dla wszystkich zainteresowanych stron. Może to na przykład oznaczać ważność, spójność, dokładność, kompletność, aktualność lub zgodność z normami (Balázs et al., 2021). W celu rozwiązania tych problemów naukowcy opracowali różne strategie socjotechniczne mające na celu zwiększenie wiarygodności: 

• Weryfikacja wzajemna (ocena przez wykwalifikowanych współpracowników w danej dziedzinie), 

• Weryfikacja ekspercka (weryfikacja przez wyznaczonych ekspertów), 

• Automatyczna ocena jakości (oprogramowanie lub narzędzia oparte na sztucznej inteligencji), 

• Weryfikacja oparta na modelach (połączenie oceny eksperckiej i filtrów algorytmicznych). 

Niepewność ma również kluczowe znaczenie, gdy wiedza generowana przez NO jest wykorzystywana w sporach prawnych. Brett (2017) zbadał rolę danych dotyczących monitorowania wody zebranych przez wolontariuszy na Florydzie. Podczas gdy Agencja Ochrony Środowiska (EPA) stopniowo akceptowała takie dane na mocy ustawy o czystej wodzie, sądy były bardziej sceptyczne – głównie ze względu na wątpliwości dotyczące „wiedzy eksperckiej” naukowców-obywateli.  

Brett argumentował, że obywatele, wykazując się rygorem metodologicznym i długotrwałym zaangażowaniem, mogą rzeczywiście kwalifikować się jako eksperci zgodnie z określonymi standardami prawnymi. 

Dobrym przykładem ilustrującym tę tezę jest sprawa Formosa (Berti Suman & Schade, 2021). W 2019 r. mieszkańcy i rybacy z zatoki San Antonio w Teksasie pozwali Formosa Plastic Corporation za naruszenie ustawy o czystej wodzie. Ich dowody – 12 000 zdjęć i filmów przedstawiających zanieczyszczenia zebranych przez lata – zostały przyjęte przez sąd. Poparte opiniami ekspertów, dane zebrane przez obywateli okazały się decydujące i doprowadziły do zwycięstwa w sądzie. W tym przypadku proste, systematyczne i wytrwałe monitorowanie przekształciło niepewność w mocny argument na rzecz sprawiedliwości. 

Przykłady te pokazują, że niepewność nie jest jedynie ograniczeniem; jest to czynnik kształtujący wpływ wiedzy, którą można wykorzystać w praktyce. Można sobie z nią radzić poprzez strategie budowania wiarygodności, ale należy ją również zrozumieć, zaakceptować i odpowiednio komunikować. 

W tym kontekście przydatna jest wiedza z zakresu ekologii i zdrowia (EZ). Badania pokazują, że osoby niebędące ekspertami często mają trudności z radzeniem sobie z niepewnością i preferują absolutne wyjaśnienia, które mogą zniekształcać postrzeganie ryzyka (Bonaccorsi & Lorini, 2021). Umiejętność radzenia sobie z niepewnością zależy od wcześniejszych doświadczeń, kontekstu emocjonalnego, poziomu zaangażowania i postrzegania ryzyka. Skuteczne komunikowanie niepewności wymaga zatem rozwoju umiejętności poznawczych i społecznych oraz budowania zaufania bez dezorientowania interesariuszy. 

Epidemiolog Liliana Cori (2021), opierając się na swoich doświadczeniach z projektami NO we Włoszech, sugeruje rozwijanie „wrażliwości na niepewność” poprzez działania partycypacyjne, takie jak seminaria i dialogi z zainteresowanymi stronami. Co ważne, niepewność nie powinna być komunikowana poprzez pionowy model transferu wiedzy, w którym eksperci „dostarczają” wiedzę biernej publiczności. Zamiast tego, zgodnie z koncepcją nauki postnormalnej Functowicza i Ravetza (1993), Cori kładzie nacisk na horyzontalne, dialogowe podejście – przejrzyste, integracyjne i cyrkularne. 

Zaangażowanie obywateli i instytucji w ten sposób sprawia, że niepewność nie staje się przeszkodą, ale źródłem zaufania, wspólnego tworzenia wiedzy i lepszego podejmowania decyzji. Akceptacja niepewności nie tylko nie podważa wiarygodności, ale może wzmocnić zarówno naukowy, jak i społeczny wpływ nauki obywatelskiej. 

Podsumowując, aby wiedza praktyczna była skuteczna w złożonych sytuacjach, musi być społecznie spójna: 

• Wytwarzana wielokrotnie, uwzględniająca różnorodne perspektywy i doświadczenia. 

• Zależna od kontekstu, dostosowana do lokalnych realiów i dynamiki społeczno-politycznej. 

• Wyraźna w swoich wartościach, uznająca konflikty i kompromisy. 

• Potrafiąca stawić czoła niepewności i zarządzać nią, zamiast ją ignorować. 

Dzięki dbałości o legitymizację, wiarygodność i niepewność, nauka obywatelska może zapewnić, że wiedza jest nie tylko wytwarzana, ale także godna zaufania, istotna i zdolna do wprowadzania znaczących zmian. 

Odwołania

Allen, B. L. (2018). Strongly participatory science and knowledge justice in an environmentally contested region. Science, Technology, & Human Values. https://doi.org/10.1177/0162243918758380

Balázs, B., Mooney, P., Nováková, E., Bastin, L., & Jokar Arsanjani, J. (2021). Data quality in citizen science. In K. Vohland et al. (Eds.), The science of citizen science (pp. 123–138). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-58278-4_8

Battaglia, R. (2021). Diritti di cittadinanza scientifica. In A. Cori et al. (Eds.), Comunicare ambiente e salute. Aree inquinate e cambiamenti climatici in tempi di pandemia. Edizioni ETS.

Berti Suman, A., & Schade, S. (2021). The Formosa case: A step forward on the acceptance of citizen-collected evidence in environmental litigation? Citizen Science: Theory and Practice, 6(1), 16, 1–13. https://doi.org/10.5334/cstp.367

Bonaccorsi, G., & Lorini, C. (2021). L’alfabetizzazione sanitaria e la comunicazione dell’incertezza. In A. Cori et al. (Eds.), Comunicare ambiente e salute. Aree inquinate e cambiamenti climatici in tempi di pandemia. Edizioni ETS.

Brett, A. E. (2017). Putting the public on trial: Can citizen science data be used in litigation and regulation? Villanova Environmental Law Journal, 28, 163–190. https://digitalcommons.law.villanova.edu/elj/vol28/iss2/1

Cori, L. (2021). Cittadini e scienza, dalla consultazione alla coproduzione. In A. Cori et al. (Eds.), Comunicare ambiente e salute. Aree inquinate e cambiamenti climatici in tempi di pandemia. Edizioni ETS.

Durham, E., Baker, H., Smith, M., Moore, E., & Morgan, V. (2014). The BiodivERsA stakeholder engagement handbook. BiodivERsA. Paris.

Fricker, M. (2007). Epistemic injustice: Power and the ethics of knowing. Oxford University Press.

Funtowicz, S., & Ravetz, J. R. (2003). Post-normal science. Institute for the Protection and Security of the Citizen (IPSC), European Commission – Joint Research Centre (EC-JRC), TP 268. Research Methods Consultancy.

Marres, N. (2018). Why we can’t have our facts back. Engaging Science, Technology, and Society, 4, 423–443. https://doi.org/10.17351/ests2018.179

Visvanathan, S. (2005). Knowledge, justice and democracy. In M. Leach, I. Scoones, & B. Wynne (Eds.), Science and citizens: Globalization and the challenge of engagement (pp. 83–94). Zed Books.