Wprowadzenie do czterech głównych sposobów uczestnictwa

Nauka obywatelska (NO) opiera się na spójnej zasadzie: aktywnym zaangażowaniu społeczeństwa w badania naukowe. Jednak to, co zalicza się do nauki obywatelskiej, może się znacznie różnić w zależności od kontekstu. Projekty określane jako NO mogą wykorzystywać różne podejścia badawcze i sposoby zaangażowania, czerpiąc inspirację z praktyk takich jak badania partycypacyjne, „nauka uliczna” (Corburn, 2005), epidemiologia popularna (Allen, 2003), badania angażujące społeczność lokalną (Israel et al., 2010) lub konferencje konsensusowe (Guston, 1999). Chociaż podejścia te różnią się metodą, wszystkie mają wspólną cechę z NO, polegającą na tworzeniu możliwości znaczących zmian społecznych. 

W celu lepszego zrozumienia sposobu, w jaki obywatele mogą uczestniczyć w nauce, Haklay (2013) zaproponował model obejmujący cztery poziomy zaangażowania: 

1. Crowdsourcing – obywatele pełnią głównie rolę dostawców informacji lub danych. Uczestnicy mogą na przykład rejestrować obserwacje ptaków lub przesyłać zdjęcia lokalnych gatunków.

2. Inteligencja rozproszona – obywatele angażują się w interpretację lub klasyfikację danych, często pod kierunkiem ekspertów. Dobrze znanym przykładem są wolontariusze pomagający w identyfikacji galaktyk na zdjęciach astronomicznych.

3. Nauka partycypacyjna – obywatele współpracują w sposób bardziej zaawansowany, biorąc udział nie tylko w gromadzeniu danych, ale także w formułowaniu pytań badawczych i definiowaniu problemów będących przedmiotem badań.

4. Nauka ściśle partycypacyjna – obywatele kierują procesem: definiują problem, gromadzą i analizują dane oraz wykorzystują wyniki badań do wprwadzania zmian. 

Poziomy te odzwierciedlają rosnący stopień upodmiotowienia obywateli i ich zaangażowania w tworzenie wiedzy. Każdy z nich oferuje inne możliwości generowania wiedzy, a ich potencjał różni się, ze względu na kontekst, w szczególności w miejscu styku nauki i polityki. 

Badaczka Barbara Allen (2017, 2018) podkreśla, że „ekstremalne” lub silnie partycypacyjne formy nauki obywatelskiej mogą być szczególnie skuteczne w przypadku kwestii spornych lub pilnych. W jej badaniach partycypacyjnych dotyczących dwóch zanieczyszczonych miast na południu Francji obywatele współpracowali z naukowcami w celu zbadania lokalnych problemów zdrowotnych. Takie pełne zaangażowanie – definiowanie badań, gromadzenie danych i analizowanie wyników – zaowocowało praktyczną wiedzą, która wzmocniła głos obywateli.  

Wyniki nie tylko poszerzyły wiedzę społeczeństwa, lecz także zmobilizowały mieszkańców do działania na rzecz zmian środowiskowych, skłaniając instytucje do podjęcia odpowiednich działań. 

Przypadek ten podkreśla ważną kwestię: stopień zaangażowania obywateli ma bezpośredni wpływ na rodzaj uzyskanej wiedzy i jej potencjał wywierania realnego wpływu na rzeczywistość. Umieszczając naukę w kontekście doświadczeń społeczności, nauka obywatelska na najwyższym poziomie sprzyja tworzeniu solidnej, dostosowanej do kontekstu wiedzy, która może kształtować przyszłość zarówno społeczną, jak i środowiskową. 

Odwołania

Allen, B. L. (2003). Uneasy alchemy: Citizens and experts in Louisiana’s chemical corridor. MIT Press.

Allen, B. L. (2017). Participatory research and environmental health justice: Lessons from community-based studies in southern France. Environmental Justice, 10(4), 115–124.

Allen, B. L. (2018). Citizen science and the co-production of actionable knowledge. Science, Technology, & Human Values, 43(6), 1012–1035. https://doi.org/10.1177/0162243918759560

Corburn, J. (2005). Street science: Community knowledge and environmental health justice. MIT Press.

Guston, D. H. (1999). Evaluating the first U.S. consensus conference: The impact of the citizens’ panel on telecommunications and the future of democracy. Science, Technology, & Human Values, 24(4), 451–482. https://doi.org/10.1177/016224399902400402

Haklay, M. (2013). Citizen science and volunteered geographic information: Overview and typology. In D. Sui, S. Elwood, & M. Goodchild (Eds.), Crowdsourcing geographic knowledge (pp. 105–122). Springer.

Israel, B. A., Eng, E., Schulz, A. J., & Parker, E. A. (2010). Methods in community-based participatory research for health (2nd ed.). Jossey-Bass.