Wprowadzenie do nauki obywatelskiej

Nauka obywatelska oznacza aktywny udział osób niebędących zawodowymi naukowcami w badaniach naukowych, od gromadzenia danych po formułowanie problemów i interpretację wiedzy. 

Pojęcie to wprowadził Alan Irwin (1995), który twierdząc, że udział obywateli może wypełnić lukę między instytucjami naukowymi a społeczeństwem, podkreślał jego potencjał demokratyczny. 

Na podejścia oparte na zarządzaniu partycypacyjnym uwagę zwrócił także Guston (1999), który pokazał sposób, w jaki ustrukturyzowane zaangażowanie społeczeństwa może zmienić relacje między ekspertami, instytucjami i społeczeństwem, zwiększając legitymizację i zaufanie do nauki. 

Innym ważnym elementem nauki obywatelskiej są badania partycypacyjne, czyli oparte na uczestnictwie społeczności, zwłaszcza w dziedzinie zdrowia publicznego, sprawiedliwości środowiskowej i planowania urbanistycznego. 

Naukowcy tacy jak Barbara Allen (2003, 2007) oraz Barbara Israel i in. (2010) podkreślają znaczenie wspólnego projektowania badań z udziałem społeczności lokalnych, gdzie to właśnie lokalna wiedza stanowi podstawę dla pytań badawczych, gromadzenia danych i ich interpretacji. John Corburn (2005) z kolei stworzył koncepcję „nauki ulicznej”, która łączy praktyczne doświadczenia z wiedzą naukową, dzięki czemu możliwe jest uzyskanie wyników bardziej dostosowanych do kontekstu i potrzeb społecznych. Podejścia te traktują naukę obywatelską jako metodologię oraz praktykę polityczną i społeczną, której celem jest walka z nierównościami oraz wzmocnienie pozycji społeczności lokalnych w polityce i zarządzaniu środowiskiem. 

Współczesne rozumienie nauki obywatelskiej uwzględnia jej pluralizm i różnorodność, zarówno pod względem formy, jak i wyników. Rick Bonney i współpracownicy (2016) rozróżniają modele oparte na współpracy i współtworzeniu, odzwierciedlające różne poziomy udziału społeczeństwa i jego wpływu na badania. Muki Haklay (2013) podobnie podkreśla spektrum zaangażowania, od prostego gromadzenia danych przez wolontariuszy po pełną koprodukcję wiedzy. We wszystkich tych modelach nauka obywatelska jest źródłem solidnych danych, a także sprzyja zrozumieniu nauki przez społeczeństwo, wzmacnia zaangażowanie społeczności i wspiera podejmowanie decyzji sprawiedliwych pod względem społecznym i środowiskowym. 

Odwołania

Allen, B. L. (2003). Uneasy alchemy: Citizens and experts in Louisiana’s chemical corridor. MIT Press.

Allen, B. L. (2007). Citizen science, pollution, and power: A sideways look. Science as Culture, 16(2), 133–144. https://doi.org/10.1080/09505430701368908

Bonney, R., Phillips, T. B., Ballard, H. L., & Enck, J. W. (2016). Can citizen science enhance public understanding of science? Public Understanding of Science, 25(1), 2–16.

Corburn, J. (2005). Street science: Community knowledge and environmental health justice. MIT Press.

Guston, D. H. (1999). Evaluating the first U.S. consensus conference: The impact of the citizens’ panel on telecommunications and the future of democracy. Science, Technology, & Human Values, 24(4), 451–482. https://doi.org/10.1177/016224399902400402

Haklay, M. (2013). Citizen science and volunteered geographic information: Overview and typology. In D. Sui, S. Elwood & M. Goodchild (Eds.), Crowdsourcing geographic knowledge (pp. 105–122). Springer.

Irwin, A. (1995). Citizen science: A study of people, expertise and sustainable development. Routledge.

Israel, B. A., Eng, E., Schulz, A. J., & Parker, E. A. (2010). Methods in community-based participatory research for health (2nd ed.). Jossey-Bass.